สถาปัตยกรรมหอไตรแสดงถึงภูมิปัญญาการออกแบบที่มีความเข้าใจในสภาพแวดล้อม รวมถึงการแก้ปัญหาต่างๆ เพื่อให้เกิดความเหมาะสมกับการใช้งานจนเป็นแบบแผนอันสำคัญ รูปแบบของผังพื้นที่มีระเบียงโดยรอบและการมีหลังคากันสาดโดยรอบช่วยปกป้องไม่ให้ตัวอาคารได้รับแดดและฝนโดยตรงอันจะก่อให้เกิดความเสียหายต่อพระไตรปิฎกที่ประดิษฐานอยู่ภายในได้ ลักษณะเด่นประการสำคัญอีกประการหนึ่งคือการยกพื้นขึ้นสูงกว่าอาคารโดยปกติ ซึ่งโดยมากมักตั้งอยู่บนเสาสูงกลางสระน้ำ หรือบางแห่งมีการทำฐานเครื่องก่อรองรับในชั้นหลัง เหตุผลหลักมาจากการใช้งาน เพื่อป้องกันแมลงที่อาจมาทำลายกัดกิน เนื่องจากพระไตรปิฎกตลอดจนพระคัมภีร์ต่างๆ ล้วนเป็นเอกสารที่บันทึกลงบนสมุดหรือใบลานอันเป็นวัสดุที่มีความบอบบางเสียหายได้ง่าย การยกพื้นขึ้นสูงเพื่อป้องกันความชื้นจากสระน้ำ พื้นดินหรือสิ่งแวดล้อมไม่ให้เข้าถึงหรือเกิดขึ้นกับพระไตรปิฎกที่ประดิษฐานอยู่ภายในอันจะนำมาซึ่งเชื้อราที่ก่อให้เกิดความเสียหายได้ นอกจากการตั้งอยู่บนเสาที่ยกพื้นสูงแล้ว ตัวเรือนของหอไตรยังมีการยกระดับพื้นขึ้นสูงประมาณ 1 เมตรจากระดับระเบียงโดยรอบอีก 1 ระดับ สูง หอไตรบางแห่งเช่นหอไตรวัดปากน้ำ ภาษีเจริญ มีการยกช่องว่างใต้ฐานตัวเรือนส่วนนี้ให้มีความโปร่งโล่ง ทำให้อากาศมีการระบายถ่ายเทได้ดียิ่งขึ้นไม่เกิดความอับชื้น แสดงถึงภูมิปัญญาและความละเอียดรอบคอบในการออกแบบอย่างดียิ่ง

นอกจากเหตุผลในแง่ของการใช้งานแล้ว การยกระดับพื้นในชั้นที่ 2 นี้ยังมักมีรูปแบบที่แสดงนัยถึงฐานานุศักดิ์ของอาคารอีกประการหนึ่งด้วย เช่นการประดับด้วยกระจังปฏิญาณตั้งรายรอบเชิงฝา ดังปรากฏที่หอไตรวัดปากน้ำ ภาษีเจริญ หรือการประดับด้วยลวดบัวเป็นรูปแบบของฐานสิงห์ซึ่งนิยมและปรากฏกับหอไตรสมัยต้นรัตนโกสินทร์ เช่นหอไตรวัดสระเกศราชวรมหาวิหาร

การยกพื้น และฐานหอไตรวัดปากน้ำ ภาษีเจริญ

การยกพื้น และฐานหอไตรวัดปากน้ำ ภาษีเจริญ

การยกพื้น และฐานหอไตรวัดสระเกศราชวรมหาวิหาร